فرقه‏های چهارگانه از جهت تاریخ انتشار، ترتیبی دارند و از نقطه نظر تعداد و پیروان گفته‏اند این ترتیب با اندک تغییری جا جا به میشود. فرقه‏های فقهی اهل سنت به ترتیب تولد و نشر عبارت است از: حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی. از نگارش‏های تاریخی برمیآید پیروان شافعی بعد از حنفی، بیشتر از مالکی و حنبلی است. اینک جایگاه هر کدام را به ترتیب کثرت پیروان آن‏ها توضیح میدهیم.

حنفی

حنفیها پیروان ابو حنیفه النعمان بن ثابت بن زوطی تمیمی کوفی، (80 - 150 ه’ ق) هستند. وی در کوفه به دنیا آمد و در بغداد از دنیا رفت.{1} عوامل متعددی مانند روابط نزدیک با دولت‏ها موجب تبلیغ و ترویج و تثبیت این مذهب فقهی شد. در حکایتی به نقل محمد بن اسماعیل بخاری از حمدویه یاد شده که تعالیم ابوحنیفه جز در مدینه در همه سرزمین‏های اسلامی رونق یافته بود.{2} وی از احترام و محبوبیتی در سرزمین‏های سجستان (سیستان)، طبرستان، دیلم، آذربایجان و ارمنستان برخوردار بود، به طوری که بیش‏تر آنها بر این مذهب بودند. خراسان به پایگاه فقهی وی پس از عراق تبدیل شده بود. دولت عثمانی پیرو و ناشر این مذهب بود، تا آن جا که امروزه بیش‏تر مسلمانان ترکیه، عراق، سوریه، لبنان و اردن به آن گرایش دارند. قضاوت در مصر بر پایه مذهب حنفی صورت میگرفت. در حال حاضر، مذهب حنفی در افغانستان، پاکستان، هند و مصر رواج دارد.{3} یک سوم مسلمانان جهان را حنفیها تشکیل میدهند.{4}

شافعی

شافعیها پیروان ابو عبداله محمد بن ادریس بن عباس بن عثمان بن شافع هاشمی قرشی (150 - 204 ه’ ق) هستند.{5} مذهب شافعی در زمان ظهور عثمانیان در ممالک اسلامی رواج بسیار یافت و در آغاز قرن دهم هجری دیگر مذاهب را تحت الشعاع قرار داد. در مصر هم این مذهب منتشر شد که به دست فاطمیون، فقه اهل سنت در آن جا منقرض شد و بار دیگر صلاح الدین ایوبی آن فقه را برگرداند. امروزه بسیاری از مسلمانان فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، عراق، حجاز، پاکستان، هند، اندونزی،، یمن و کردهای ایران شافعی هستند.{6}

مالکی

مالکیها پیروان ابو عبداله مالک بن انس بن مالک الاصبحی الحمیری (93 - 179 ه’ ق) هستند. زادگاه و مدفن او مدینه است. این مذهب فقهی در مدینه نشأت یافت و در حجاز قاره آفریقا منتشر گشت. سپس مردم مغرب و اندلس آن را پذیرفتند. مذهبی مالکی در زمان حکم بن هشام به بهترین وضعیت در اندلس رسید که عامل نشر آن هم یحیی بن یحیی فقیه مالکی بود.{7} اکنون این مذهب در مراکش، الجزایر، تونس، لیبی، مصر، سودان، بحرین و کویت رواج دارد و پیروان آن نزدیک به 50 نفر هستند.{8}

حنبلی

حنبلیها پیروان احمد بن محمد بن حنبل ابو عبداله شیبانی وائلی (164 - 241 ه’ ق) هستند. وی ایرانی الاصل، از شهر مرو و پدرش فرماندار سرخس بود. او برای کسب دانش به کوفه، بصره، یمن، شام، مغرب، الجزایر، عراق، فارس و خراسان سفر کرد. مذهب حنبلی تا قرن هشتم رواج فراوان داشت. شمار حنبلیها در جهان اسلام بسیار کم است.

مقدسی مینویسد: بیش‏تر مردم اصفهان، ری و غیر آن از بلاد ایران مذهب حنبلی داشتند و نام معاویه را احترام میکردند و در شام و فلسطین عده کثیری حنبلی بودند. مذهب حنبلی در قرن دوازدهم هجری به تبلیغ محمد بن عبدالوهاب و شمشیر خانواده آل سعود، در جزیرة العرب رواج بسیار یافت و به نام مذهب وهابی، آیین قانونی آن سرزمین گردید و در بلاد خلیج‏فارس و مصر شایع گشت، البته محمد بن عبدالوهاب تجدید نظری در آن مذهب کرد و عقاید خود را بر آن استوار ساخت.{9}

این مذهب مانند سه مذهب دیگر انتشار وسیعی نیافت، لکن در جامعةالازهر مصر تدریس میشود. علل عدم انتشار وسیع این مذهب: 1. اعتماد زیاد بر روایت و منقولات که در بین آن‏ها روایات ضعیف هم هست؛ 2. عدم اجتهاد مگر به سبب ضرورت؛ 3. هیچ حکومتی از این فقه تقلید نکرد مگر در دوره جدید در حجاز.{10}



[1].دائرة المعارف بزرگ اسلامی، کاظم موسوی بجنوردی، ج 5، ص 400.

[2].همان، ص 400 - 401.

[3].الموسوعة المیسره فی الادیان و المذاهب المعاصرة، مانع بن حماد الجهنی، ج 2، ص 113 - 114.

[4].تاریخ ادیان و مذاهب جهان، مبلغی آبادانی، ج 3، ص 2187.

[5].فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، ص 248 - 250..

[6].الموسوعة المیسرة فی الادیان و المذاهب المعاصرة، مانع بن حماد الجهنی، ج 2، ص 124.

[7].الموسوعة المیسرة فی الادیان و المذاهب المعاصرة، مانع بن حماد الجهنی، ج 2، ص 118.

[8].فرهنگ و فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، ص 384.

[9].فرهنگ فرق اسلامی، محمد جواد مشکور، ص.

[10].الموسوعة المیسرة فی الادیان و المذاهب المعاصرة، مانع بن حماد الجهنی، ج 2، ص 130.